Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü - Yerel Gündem 21 Programı

" Türkiye'de Yerel Gündem 21 Yönetişim Ağı Kanalıyla BM Binyıl Kalkınma Hedefleri'nin Yerelleştirilmesi " Projesi

1992 yılında Rio'da düzenlenen BM Yeryüzü Zirvesi'nde "sürdürülebilir kalkınma", tüm insanlığın 21. yüzyıldaki ortak hedefi olarak benimsenmiştir. Bu doğrultuda, 21. yüzyılda çevre ve kalkınma sorunlarıyla başa çıkılmasına ve sürdürülebilir kalkınma hedefine ulaşılmasına yönelik ilkeleri ve eylem alanlarını ortaya koyan "Gündem 21" başlıklı Eylem Planı, Zirve'nin temel çıktısı olarak, BM üyesi ülkelerce kabul edilmiştir.

Gündem 21'in 28. bölümünde, yerel yönetimlerin öncülüğünde, sivil toplumun ve diğer paydaşların, birlikte kendi sorunlarını ve önceliklerini saptayarak, kentleri için "21. yüzyılın yerel gündemi"ni oluşturmaları karara bağlanmıştır. Yerel düzeyde "sürdürülebilir kalkınma"ya yönelik katılımcı eylem planlaması süreci niteliğindeki Yerel Gündem 21, dünyada ve Türkiye'de sergilediği özellikleriyle, 21. yüzyılın demokratik "yerel yönetişim" anlayışını ifade etmektedir.

Rio Zirvesi'nden bu yana dünya ölçeğinde Yerel Gündem 21 uygulamalarının sonuçları, en iyi ifadesini, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği'nin değerlendirmesinde bulmaktadır: "Yerel Gündem 21 girişimleri, yerel düzeyde katılımın en başarılı şemsiyesi olmuştur".

Eylül 2000'de, "yeni binyılın başlangıcında", New York'ta yapılan Binyıl Zirvesi'nde dünya liderleri, yüksek beklentili bir gündem üzerinde uzlaşmışlardır. Zirve'de kabul edilen Binyıl Bildirgesi'nde, yirmibirinci yüzyılın uluslararası ilişkileri açısından zorunlu görülen temel değerler, "özgürlük, eşitlik, dayanışma, hoşgörü, doğaya saygı ve ortak sorumluluk" olarak tanımlanmıştır. Liderler, "küreselleşmenin tüm insanlık için olumlu bir güce dönüştürülmesi" ve bu ortak değerlerin yaşama geçirilmesine yönelik sekiz hedef ("Binyıl Kalkınma Hedefleri") belirlemişlerdir:

· Hedef 3: Kadınların durumunu güçlendirmek ve toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak

· Hedef 6: HIV/AIDS, sıtma ve diğer salgın hastalıların yayılımını durdurmak

Bildirge'de, bu hedeflere ulaşmadaki başarının, her ülkede "insanların kendi iradelerine dayalı demokratik ve katılımcı yönetişim" olarak tanımlanan "iyi yönetişim"e bağlı olduğu belirtilmekte ve Gündem 21'de belirtilen "sürdürülebilir kalkınma" ilkelerine verilen destek vurgulanmaktadır.

Türkiye'deki YG-21 uygulamaları, 1997 yılı sonunda, UNDP'nin desteğiyle, IULA-EMME'nin koordinatörlüğünde yürütülen "Türkiye'de Yerel Gündem 21'lerin Teşviki ve Geliştirilmesi" Projesi ile başlamıştır. Bu projenin başarısı üzerine, Ocak 2000'de "Türkiye'de Yerel Gündem 21'lerin Uygulanması" başlığını taşıyan ikinci aşama projesi başlatılmıştır. Bu dönemde çeşitli alt-projelerin başlatılması ve yeni katılımlarla proje ortağı yerel yönetimlerin sayısının 50'yi aşması sonrasında, YG-21 uygulamaları "proje" çerçevesinden çıkarılarak, "Türkiye Yerel Gündem 21 Programı"na dönüştürülmüştür.

Program'ın, "Türkiye Yerel Gündem 21 Yönetişim Ağı Yoluyla BM Binyıl Bildirgesi Hedefleri ve Johannesburg Uygulama Planı'nın Yerelleştirilmesi" başlıklı üçüncü aşama projesi, Mayıs 2004'de başlamış ve Kasım 2006'da sona ermiştir.

Türkiye YG-21 Programı'nın birbirini izleyen aşamaları ve alt-projeleri, T.C. Bakanlar Kurulu'nun çeşitli tarihlerde almış olduğu kararlarla (6 Mart 1998 tarih/23278 sayılı, 8 Şubat 1999 tarih/23605 sayılı, 22 Ocak 2001 tarih/24295 sayılı, 4 Aralık 2001 tarih/24603 sayılı, 11 Haziran 2003 tarih/25135 sayılı, 12 Kasım 2003 tarih/25287 sayılı ve son olarak, 24 Nisan 2007 tarih/26502 sayılı T.C. Resmi Gazete'de yayımlanarak) desteklenmiştir. Uygulamalar sırasında karşılaşılan güçlüklerin aşılabilmesi amacıyla, T.C. İçişleri Bakanlığı tarafından tüm Valiliklere gönderilen 19 Mart 1998 ve 7 Kasım 2000 tarihli Genelgeler, YG-21 süreçlerinin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuştur.

Türkiye YG-21 Programı'nın yeni (dördüncü) aşama projesi, "Türkiye'de Yerel Gündem 21 Yönetişim Ağı Kanalıyla BM Binyıl Kalkınma Hedefleri'nin Yerelleştirilmesi" başlığını taşımaktadır. Önceki aşamaların birikimi üzerine temellenen bu Proje, yerel düzeyde BM Binyıl Kalkınma Hedefleri'ne (BKH) en yüksek önceliğin verilmesinin teşviki yoluyla merkezi yönetimin BKH konusundaki taahhütlerinin yerelleştirilmesini amaçlamaktadır.

· Ulusal ve yerel düzeylerde Binyıl Kalkınma Hedefleri'nin (BKH) yerelleştirilmesi ve bu hedeflere ulaşılmasının temel ve vazgeçilmez yöntemi olarak "yerel yönetişim"in teşviki amacıyla, "Kentimiz BM Binyıl Kalkınma Hedefleri'ni Destekliyor!" başlıklı bir kampanya başlatılması;

· Yerel yönetimlerin ve Kent Konseyleri'nin, BKH'nin gerçekleştirilmesini izleme ve destekleme konusundaki kapasitelerinin, yerel yönetişim uygulamalarının geliştirilmesi ve içselleştirilmesi yoluyla güçlendirilmesi;

· BKH'nin yerelleştirilmesine yönelik destek, izleme ve değerlendirme mekanizmaları geliştirilmesi; ve

· Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve bünyesindeki yerel odalar ve borsalar ile kurumsal ortaklık ve işbirliği içerisinde, "en iyi uygulama" örneği oluşturacak ortaklıklar geliştirilmesinin teşviki

Dördüncü aşama Proje Dokümanı, T.C. Bakanlar Kurulu tarafından onaylandıktan sonra, "Milletlerarası Andlaşma" olarak, 24 Nisan 2007 tarih ve 26502 sayılı T.C. Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Böylelikle, ulusal ve yerel düzeylerdeki uygulamalar açısından güçlü bir yasal dayanak sağlanmıştır.

YG-21 Yönetişim Ağı, yerel düzeyde Kent Konseylerini ve diğer katılımcı platformları oluşturan kamu kuruluşları, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşlarının kapsadığı geniş yelpazenin yanısıra, YG-21 Programı'nın koordinatör kuruluşları, Yönlendirme Kurulu üyeleri ve diğer destekleyici kuruluşlardan oluşmaktadır.

YG-21 Programı'nın temel ortaklarından biri olan Habitat İçin Gençlik Derneği, Program'ın başlangıcından bu yana, gençlik çalışmalarının koordinasyonu başarıyla yürütmektedir.

Program'a çok-yönlü katkılar sağlayan ortaklar arasında yer alan VTR Araştırma Yapım Yönetim de, tüm ortak etkinliklerin görsel kayıtlarını tutmakta, bilgilendirme ve eğitim amaçlı filmler hazırlamaktadır.

YG-21 Yönetişim Ağı'nın belkemiğini, YG-21 Programı'nın gerçek sahipleri olan ve kendi kentlerinde YG-21 süreçlerini destekleyen yerel yönetimler oluşturmaktadır. Büyükşehir belediyelerinden belde belediyelerine kadar uzanan bir çerçevede, ülkenin dört bir yanında, YG-21 süreçlerini aktif olarak devam ettiren ve sayıları giderek artan yerel yönetimlerin listesi ve yürüttükleri çalışmalar ile ilgili ayrıntılı bilgiler, YG-21 Programı'nın web sitesinde (http://www.la21turkey.net) yer almaktadır.

Yerel Gündem 21 sürecindeki kentlerde, yalnızca Türkiye'de değil, başka ülkelerde de ilgi ve takdirle izlenen uygulamalar sergilenmektedir.

Yerel eylem planlamasının belkemiğini oluşturan katılımcı süreçler, her kentin kendine özgü koşulları, değerleri ve önceliklerinin sergilendiği yapı ve yöntemlerle yürütülmekle birlikte, farklı kentlerdeki uygulamalarda birçok ortak yön olduğu görülmektedir.

Genelde, Yerel Gündem 21 Programı kapsamında oluşturulan başlıca yerel yönetişim mekanizmaları, aşağıda özetlendiği şekilde, Kent Konseyleri, çalışma grupları, kadın ve gençlik meclisleri, mahalle ölçekli katılımcı yapılar ve özel ilgi grupları kapsamındaki çocuklar, yaşlılar ve engelliler platformlarından oluşmaktadır:

Kent Konseyleri, merkezi yönetimi, yerel yönetimi ve sivil toplumu "ortaklık" anlayışıyla buluşturan başlıca yönetişim mekanizmalarıdır. Kentteki tüm paydaşları bir araya getirerek, tüm kenti kucaklayan bir "ortak akıl" oluşturulmasını hedefleyen Kent Konseyleri, kentin kalkınma önceliklerinin ve sorunlarının tanımlandığı ve tartışıldığı demokratik platformlar olarak işlev görmektedir.

Çalışma Grupları, farklı kurumlardan ve sektörlerden gelen gönüllülerin katkılarını, ilgili kentin öncelikli konularında ve sorun alanlarında yoğunlaştıran bir başka önemli katılımcı mekanizma işlevini görmektedir. Çalışma Grupları'nın ve her gruba katılan üyelerin sayıları, kentlerin büyüklüklerine ve öncelikli konularına bağlı olarak, değişmektedir. Program ortağı kentlerdeki YG-21 süreçlerinin dinamizmini, Çalışma Grupları'nca yürütülen çalışmalara bakarak izlemek mümkün olabilmektedir.

Yerel Gündem 21 sürecinin önemli bir dayanağı olan mahalle ölçeğindeki çalışmalar kapsamında, bir veya birden çok mahalleye hizmet veren merkezler ile "Mahalle Meclisleri" gibi yapılar, katılımcı süreçlerin belde halkının gündelik yaşamında ifadesini bulmasının başarılı uygulamalarını sergilemektedirler.

Kadın Meclisleri, karar alma süreçlerine kadınların etkin katılımının teşviki ve cinsiyet bakış açısının tüm politika ve stratejilere yansıtılması gibi öncelikli konulardaki bilinç düzeyinin artmasını kolaylaştırmaktadır. Kadın Meclisleri, aralarındaki bilgi ve deneyim alışverişini güçlendirmek amacıyla, ulusal ölçekli bir koordinasyon ağı oluşturulmuş bulunmaktadır. Kadın Meclisleri tarafından her yıl düzenlenen YG-21 Kadın Etkinlikleri Festivali, yeni dönemde, "YG-21 Kadın Zirvesi"ne dönüştürülmüştür.

Gençlik Meclisleri, gençlerin kapasitelerinin geliştirilmesi ve "yapabilir" kılınmaları ve gençliğin her alanda karar alma mekanizmalarına katılımının sağlanması yönündeki çalışmalarını sürdürmektedir. Gençlik Meclisleri, ulusal ölçekli yapılanmanın önemli bir adımı olarak, "YG-21 Ulusal Gençlik Parlamentosu"nu oluşturmuştur. Gençlik Parlamentosu, her yıl 19 Mayıs Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı ile eşzamanlı olarak, toplanmaktadır.

Yerel Gündem 21 süreçlerinde, Özel İlgi Grupları olarak adlandırılan bedensel ve zihinsel engellilere, yaşlılara ("kıdemli hemşehriler'e) ve çocuklara özel bir önem verilmektedir. Bu kapsamda, ilgili kentlerdeki katılımcı yapılar, YG-21 Çocuk Meclisi, Emekliler Meclisi, Engelliler Meclisi gibi platformlarla güçlendirilmiştir.

Kentlerdeki çalışmaların koordinasyonu ve kolaylaştırıcılığı, her kentte yerel ortaklar tarafından oluşturulan YG-21 Genel Sekreterliği tarafından gerçekleştirilmektedir. YG-21 Genel Sekreterlikleri, ayrıca, YG-21 Programı'nın koordinatör kuruluşları ile ilgili kentler arasındaki bağlantı noktalarıdır. YG-21 süreçlerinde kilit bir rol oynayan Genel Sekreterler, özverili çalışmaları ve üstün performansları ile, YG-21 Programı'nın dünya ölçeğinde elde ettiği başarının mimarları durumundadırlar.

Yerel Gündem 21 Programı, kamu kuruluşları, yerel yönetimler ve sivil toplum üçgeninde yerel karar alma süreçlerini geliştirerek ve zenginleştirerek, Türkiye'de yeni bir "yerel yönetişim" modelinin gelişmesini sağlamıştır. Bu bağlamda Yerel Gündem 21, demokratikleşme süreci ile birlikte Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne giriş sürecini de hızlandıran bir sosyal dönüşümü tetikleyecek güçte olduğunu ortaya koymuştur.

YG-21 süreçlerinin kent ölçeğindeki başlıca katılımcı platformları olan "Kent Konseyleri", diğer katılımcı mekanizmalarla birlikte, Temmuz 2005'te kabul edilen 5393 sayılı Belediye Kanunu (Madde 76) ile güçlü bir yasal dayanağa kavuşmuştur.

İlk taslakları proje ortaklarının katkılarıyla hazırlanan ve daha sonradan İçişleri Bakanlığı tarafından son şekli verilen Kent Konseyi Yönetmeliği, 8 Ekim 2006 tarihli T.C. Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

T.C. Bakanlar Kurulu kararı olarak yayımlanan Proje Dokümanı'nın "III.B. Yerel Düzeyde YG-21 Programı Ortaklığı" başlığı altında belirtildiği gibi, T.C. İçişleri Bakanlığı'nın görüşü doğrultusunda, Türkiye Yerel Gündem 21 Programı'na ortaklık için başvurusu yapılması ve bunun kesinleşmesi ile ilgili işlemler, yerel yönetimlerin katılımı ve ortaklığı için güçlü bir yasal zemin sağlanması ve yerel katkıların tahsis edilmesi ve aktarılmasının kolaylaştırılması amacıyla, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 74. maddesine uygun olacak şekilde değiştirilmiştir. Bu yeni düzenlemeye göre; Türkiye Yerel Gündem 21 Programı'na ortak olarak katılmak isteyen yerel yönetimlerin, UCLG Dünya Teşkilatı'na (UCLG-MEWA kanalıyla) üyelik başvurusunda bulunulması yönünde, kendi Meclislerinden bir karar almaları gerekmektedir.

UCLG üyeliği, bir yandan Türkiye Yerel Gündem 21 Programı kapsamında, Belediye Kanunu'nun 76. maddesi ile yasal dayanağa kavuşan "Kent Konseyleri"nin (ve bu katılımcı platformlarla bağlantılı olarak, kadınlar ve gençlik, engelliler, çalışma grupları, vb. çalışmalarının) desteklenmesi ve güçlendirilmesini, yerel projelerin desteklenmesi için oluşturulan fonlardan yararlanılmasını ve yerel eylem planlaması süreçlerinin desteklenmesini; öte yandan da Program ortağı yerel yönetimlerin, Dünya Teşkilatı'nın çalışmalarına katılımını, diğer ülkelerdeki yerel yönetimlerle bilgi ve deneyim alışverişinin güçlendirilmesini ve Avrupa Birliği'ne katılım sürecinin desteklenmesini sağlamaktadır.

Üyelik başvuruları, T.C. İçişleri Bakanlığı'nın uygun görüşünün alınması sonrasında UCLG Dünya Teşkilatı'na iletilmekte ve UCLG Dünya Yönetim Kurulu'nun ilk toplantısında görüşülüp kabul edildikten sonra, üyelik kesinleşmektedir.

Türkiye'deki YG-21 süreçleri, başlangıçtan bu yana, UNDP - Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın şemsiyesi altında sürdürülmektedir. YG-21 Programı'na verdiği önemi ve desteği sürdüren UNDP-Türkiye, faaliyetlerini üç öncelikli alanda yoğunlaştırmış bulunmaktadır: 1) demokratik yönetişim için kapasite geliştirme; 2) yoksulluğun azaltılmasına yönelik eylem ve politika geliştirme; ve 3) çevre ve sürdürülebilir kalkınma.

UNDP, BKH konusundaki küresel görev alanına paralel olarak, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti'ne BKH'nin ulusal ölçekte teşviki ve bunlara odaklanılması konusunda artan ve çok-yönlü destek sağlamayı sürdürmektedir. UNDP ayrıca, yerel düzeyde BKH'nin olabildiğince gündelik yaşam ile bağlantılı ve görünür bir duruma getirilmesi açısından BKH'nin yerelleştirilmesinin önemini, küresel ölçekte de kabul etmektedir. UNDP Ülke Ofisi, Türkiye'deki ortaklarıyla birlikte, Türkiye'de tüm vatandaşlar için BKH'ne ulaşılmasında temel bir araç olarak demokratik yerel yönetişimi ve somut yerel yönetişim araçları olarak Yerel Gündem 21 destekli Kent Konseylerini önermektedir.

Yerel Gündem 21 Programı, başlangıcından bu yana, Uluslararası Yerel Yönetimler Birliği'nin (IULA) dünya ölçeğindeki altı bölge teşkilatından biri olarak Türkiye'de kurulan IULA-EMME - Uluslararası Yerel Yönetimler Birliği, Doğu Akdeniz Ortadoğu Bölge Teşkilatı tarafından koordine edilmektedir.

BM İstanbul Habitat II Zirvesi sonrasında IULA, diğer uluslararası yerel yönetim birliklerini de bünyesine alarak, Birleşmiş Milletler karşısında yerel yönetimlerin resmi temsilcisi ve sözcüsü olan UCLG - Birleşmiş Kentler ve Yerel Yönetimler (United Cities and Local Governments) Dünya Teşkilatı'na dönüşmüştür. IULA üyeliği belediye birlikleri ile sınırlı iken, yerel yönetimlerin yeni dünya teşkilatı olan UCLG'ye üyelik, tüm belediyeleri ve diğer yerel yönetim birimlerini kapsayacak şekilde genişlemiştir.

IULA-EMME de, dünya teşkilatındaki bu yeni yapılanma doğrultusunda, 2004 yılından bu yana UCLG-MEWA - Birleşmiş Kentler ve Yerel Yönetimler, Ortadoğu ve Batı Asya Teşkilatı olarak faaliyetlerine devam etmektedir.

UCLG-MEWA'nın yeni statüsü, Türkiye Yerel Gündem 21 Programı kapsamında işbirliği yapılan belediyelerle daha güçlü ve kurumsal bir bağlantı kurulmasını sağlamaktadır.